อริยสัจ 4 ในยุค Fake News : วิถีแห่งปัญญาเพื่อรู้แจ้งความจริง
คำสำคัญ:
อริยสัจ 4, ข่าวปลอม, ปัญญาบทคัดย่อ
ในยุคดิจิทัลที่ข้อมูลข่าวสารถูกเผยแพร่อย่างรวดเร็ว ปรากฏการณ์ข่าวปลอม (Fake News) และการบิดเบือนข้อมูลได้กลายเป็นปัญหาสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่น ความสัมพันธ์ทางสังคม และการตัดสินใจของประชาชน โดยมีรากฐานจากอวิชชา ความโลภ และแรงจูงใจทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปรากฏการณ์ข่าวปลอมผ่านหลักอริยสัจ 4 เสนอแนวทางพุทธปรัชญาในการยุติการแพร่กระจายของข่าวปลอม และอธิบายการประยุกต์ใช้อริยสัจ 4 ในฐานะกรอบอภิปรัชญาและญาณวิทยาเพื่อการแสวงหาความจริงในสังคมข้อมูลข่าวสาร
ผลการศึกษาพบว่า อริยสัจ 4 สามารถประยุกต์ใช้เป็นกรอบวิเคราะห์และแนวทางแก้ไขปัญหาข่าวปลอมได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดย “ทุกข์” คือความสับสนและความแตกแยกที่เกิดจากข่าวปลอม “สมุทัย” คืออวิชชา ความยึดมั่นถือมั่น และผลประโยชน์ทางการเมืองและเศรษฐกิจ “นิโรธ” คือการดับอวิชชาและการเข้าถึงความจริงด้วยเหตุผล ส่วน “มรรค” คือการพัฒนาสติสัมปชัญญะ โยนิโสมนสิการ และการประยุกต์ใช้หลักกาลามสูตรในการพิจารณาข้อมูลอย่างมีวิจารณญาณ ดังนั้น อริยสัจ 4 จึงไม่เพียงเป็นแนวทางในการลดและยุติการแพร่กระจายของข่าวปลอม หากยังเป็นกรอบทางอภิปรัชญาและญาณวิทยาที่นำไปสู่การเข้าถึงความจริง เสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางปัญญา และส่งเสริมการอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างสันติและยั่งยืน
References
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย. พิมพ์ครั้งที่ 33. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์. 2555.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์. พิมพ์ครั้งที่ 19. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์พระพุทธศาสนาของธรรมสภา. 2556.
พระมหาอนุพันธ์ พรมชาลี. (2565). การเรียนรู้ด้วยหลักอริยสัจ 4: การแก้ปัญหาและการพัฒนาตน. วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 12(3), 101–115.
พีระรัตน์กุล, ว. (2564). การวิเคราะห์ข่าวปลอมตามหลักกาลามสูตร. วารสารพุทธนวัตกรรมศึกษา, 2(2), 1–15.
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2559). ความขัดแย้งของสังคมไทยกับการแก้ปัญหาตามแนวทางอริยสัจ 4. วารสารศาสนาและสังคม, 4(1), 23–38.
ยุสสโยธา. (2564). กาลามสูตรกับยุทธวิธีปล่อยข่าวลือในสังคมออนไลน์. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 17(2), 45–62.
วิไลวรรณ จงวิไลเกษม, พีรพล อนุตรโสตถิ์, ณรรธราวุธ เมืองสุข, พิสูจน์ อักษร, ชลาลัย พงษ์ศิริ. (2564). Fake News Fighter: กลไกการตรวจสอบข้อเท็จจริงในห้องข่าวโทรทัศน์และสื่อดิจิทัล. กรุงเทพฯ: กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์.
แสง จันทร์งาม. อริยสัจจ์ 4. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพมหานคร : บริษัทสร้างสรรค์บุคส์ จำกัด. 2544.
Bodhi, B. (1994). The noble eightfold path: Way to the end of suffering. Kandy: Buddhist Publication Society.
Gethin, R. (1998). The foundations of Buddhism. Oxford: Oxford University Press.
Harvey, P. (2013). An introduction to Buddhism: Teachings, history and practices (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg016
McIntyre, L. (2018). Post-truth. Cambridge, MA: MIT Press.
Nanamoli, B., & Bodhi, B. (2005). The middle length discourses of the Buddha: A translation of the Majjhima Nikāya. Boston: Wisdom Publications.
Rahula, W. (1974). What the Buddha taught. New York: Grove Press.Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Strasbourg: Council of Europe.
